أبي المعالي القونوي
2
رسالة النصوص
مشارق الدراري ، وفخر الدين عراقي از جملهء شاگردان و تربيت شدگان مكتب أو بودند . وى تصنيفات متعددى نيز به عربى وفارسي از خود به جا گذاشت كه تعداد آنها را تا 39 عنوان ذكر كرده اند ( 1 ) . تفسير الفاتحة ( حيدرآباد ، 1368 ه . ق . ) مفتاح الغيب ( 2 ) ( تهران ، 1323 ه ق . ) النفحات الاهية ( تهران ، 316 ه ق . ) الفكوك ( تهران ، 1315 ) والنصوص از جمله آثار عربى اوست كه به طبع رسيده است . از آثار فارسي منسوب به أو نيز دو رسالة تا كنون شناخته وچاپ ومنتشر شده است ، يكى به نام مطالع ايمان ( در نشريهء جاويدان خرد ، سال 4 ، شماره 1 ، 1357 ه . ش ) و ديگرى تبصرة المبتدي وتذكرة المنتهى ( 3 ) ( تهران ، 1360 ) . رسالة النصوص ( يا چنان كه مصنف خود در پايان رسالة ياد كرده است . النصوص مفتاح مفاتيح الفصوص ) يكى از آثار عربى قونيوى است كه مانند مفتاح الغيب به بيان عرفان نظري در مكتب محيى الدين مىپردازد . اين اثر مشتمل بر يك ديباچه در حمد خدا و صلوات بر رسول و بيست و يك فصل كوتاه يا نصّ است و با بحث دربارهء حق تعالى از حيث اطلاق ذاتي أو وعدم شناخت أو در اين مرتبه وعدم صحت انتساب هر گونه نسبتي به أو ، حتى نسبت وحدت و وجوب ومبدئيت واقتضاء ايجاد يا صدور اثر ، آغاز مىشود ومسائلي چون أسماء وصفات و احكام إلهية وانتساب آنها به حق از حيث تعيّنات ، واشتمال تعيّن اوّل بر أسماء ذاتي ، ومغايرت أسماء با يك ديگر وضديّت واتحاد بعضي با بعضي ديگر ، ومسأله علم وغيره ادامه مىيابد .
--> ( 1 ) . در مورد تعداد دقيق آثار قونوى هنوز تحقيقات كافى به عمل نيامده است . بروكلمان در تاريخ أدبيات عرب تعداد 32 اثر را نام برده ، واستفان روسپولى ) S . Rspoli ( در رسالهء دكتراى خود تحت عنوان La Clef Du monde suprasensible اثر را ذكر كرده است ، ولى ويليام چيتيك معتقد است جمع آثاري كه به يقين مىتوان به قونوى نسبت داد از 25 اثر تجاوز نمىكند . دكتر چيتيك خود مجموعا پانزده كتاب ورسالهء عربى وفارسي را نام مىبرد ( رك . مقدمه ويليام چيتيك به « ترجمهء انگليسى وصيت نامهء صدر الدين قونيوى » ، در جاويدان خرد ، سال 4 ، شماره 1 ، صص 50 - 47 ) . ( 2 ) اين كتاب همراه با شرح محمد بن حمزهء فنارى به نام مصباح الانس يكى از كتابهاى مهم درسى در عرفان نظري بوده است . أستاذ جلال الدين آشتيانى در وصف مفتاح مىنويسد « اين كتاب بهترين كتاب در عرفان علمي است ومشحون از تحقيقات وتدقيقات است . آخر كتاب مفتاح الغيب در خواص انسان كامل مطالبى در بر دارد كه بعد از أئمة أطهار ( ع ) احدى در معارف حقّه بدان متانت سخن نگفته است . » ( شرح مقدمهء قيصرى ، مشهد 1344 ، ص 337 . ) ( 3 ) براي توضيح در باره كيفيت چاپ آثار فارسي قونيوى بخصوص رسالهء تبصرة المبتدي ، رجوع كنيد به نقد اين جانب در نشر دانش سال دوم ، شمارهء 5 ، مرداد - شهريور 1361 . ص 6 - 55 .